2: ŞEHİRLER, HAYATLAR VE ANILAR BÖLÜM-2
BÖLÜM – 2
1: Pasaport’ta bir kelime: Cenevre, 1975-76 (yaklaşık 6 ay)
‘Cenevre’’, pasaportumda ve kimlik belgelerimde yazılı, büyülü bir kelime… Ancak pasaportumda yazması, İsviçre vatandaşı olduğum anlamına kesinlikle gelmiyor..! Hayat o zaman çok daha kolay olurdu herhalde. Babamın Dışişleri Bakanlığı’na girdikten sonra çıktığı ilk yurtdışı görevi Cenevre imiş. Ben orada doğduktan birkaç ay sonra yurda dönmüşüz.
Öte yandan, doğum yerimle ilgili 2014 yılında yaşadığım bir azizlik, geçenlerde İstanbul Doğalgaz Dağıtımından sorumlu İGDAŞ’ın internet sitesinde ‘çevrimiçi sözleşme’ yapmak istediğimde, ‘kayıt sayfasında girmemi istedikleri nüfus bilgileri arasında, nüfus cüzdanımda yazılı şekliyle ‘CENEVRE/İSVİÇRE’ yazmamı kabul etmemeri şeklindeydi. Türkçe karakterli-karaktersiz, boşluklu boşluksuz vb bir düzine varyasyonun deneyip de yine de uyarı mesajını aşamayıp teslim oldum ve bizzat merkezlerine gidip eski usul elden abonelik yaptırmam gerektiğini anladım. Sevgili İsviçre, bana bir vatandaşlık vermedin ama sayende Türkiye Cumhuriyeti bürokrasisi ile bu tip münasebetler içindeyim..!
2018 yılında bir iş toplantısı için ilk defa tekrar ziyaret ettim.. Güzel ve sevimli bir şehirdi, güzel vakit geçirdim, fakat bunun ötesinde fazla bir şey de ifade etmedi, itiraf etmeliyim. Anlaşılan o ki, sembolik ve soyut bir bağım var burasıyla. 2023 yılında Cenevre merkezli uluslararası bir kurumda bir pozisyona başvurmuştum, ve mülakatta Cenevre doğumlu olmamın merak uyandırdığını gösteren bir sohbet geçti. (İşe alınmadım!)
2: Aşçı, ailesi ve ben: Bangkok, 1976-78 (2 yıl)
Babamın ikinci yurtdışı görevi Merkeze (*1) dönüşünden kısa bir süre sonra olmuş. Şans eseri, Türkiye’nin yeni Bangkok Büyükelçisi o dönemde henüz atanmadığı için, misyonda görevli meslek memurlarından sıradaki en üst rütbeli olan (daha doğrusu orada mevcut tek meslek memuru!) babamın, ‘chargé d’affaires’ yani maslahatgüzar olması icap etmiş. Bu nedenle elçi rezidansının bulunduğu bahçeli evde yaşamışız.
Ben rezidansın aşçısının ailesiyle çok ‘takılırmışım’, ve onlarla birlikte hayatımda konuştuğum ilk dil olan Tayca’yı öğrenmişim. Annemin benimle iletişim kurması için azıcık Tayca öğrenmesi gerekmiş! Annemin dediği Türkçe şeyleri anlar, ama Tayca cevap verirmişim. Annem bir de sık sık yemek vaktinde neden pek aç olmadığımı merak etmiş, ve keşfetmiş ki ben meğer yemekleri aşçının ailesiyle yermişim. Bu dönemden aklımda kalan tek imaj, bir evin içinde (herhalde aşçının rezidans arazisi içindeki evi olacak) bir masanın üstünde oturuyor oluşum, loş bir oda ve etrafımda gülen insanlar var.. O dönemde çok çok acı yemekler de yermişim, Annemin Babamın yiyemediği.. Ayrıca bahçedeki küşük yılanlarla oynarmışım. Gerçi sonrasında ne Tayca bilgisi, ne acı yemek merakı ne de yılan sevgisi kaldı… Kalan bir şey varsa, o da sanırım Asya’nın temel gıdası olan pilava olan düşkünlüğümdür.
(*1: ‘Merkez’, anavatan Türkiye için diplomatların kullandığı bir terim.)
3: Türkçeyi Tay aksanıyla konuşmak: Ankara, 1978-80 (2 yıl)
Türkiye’ye dönüşümüz ailecek hatırlanan bir olaymış; uçaktan indiğimizde ben hayatımda ilk defa kar görüp “neden her yerde sabun köpüğü var?” diye sormuşum. Bunu da herhalde Türkçe sormuşum, çünkü anlatılana göre Türk topraklarına ayak bastığım an Tayca konuşmayı kesip Türkçe konuşmaya başlamışım. O da Taycaya sonsuza dek veda edişim olmuş. (Yan hikaye: Yıllar sonra, 1994’te, Berlin’de dil kursundan Taylandlı bir arkadaşımla yemeğe çıktığımızda bana tekrar birkaç Tayca kelime öğretmiş ve aksanımın çok iyi olduğunu söylemişti, ama o kadar… Sonra 2015’te, bir konferans için ilk kez Tayland’ı tekrar ziyaret etme fırsatım oldu; bu da benzer şekilde hem soyut bir şekilde nostaljik, hem de Tayland dil becerilerimi yeniden kazanma açısından oldukça verimsizdi (şaşırdık mı?!). Neyse, 1978 Ankara’sına geri dönelim.) Bilinçaltımın uyum sağlama adına yaptığı bu radikal numaraya rağmen, gelin görün ki Türkçe’yi Tayca aksanıyla konuşuyormuşum ilk zamanlarda. Mesela ‘ü’ ve ‘ö’ yokmuş Tayca’da, o yüzden ‘düğme’ ‘duğme’ olmuş, ‘göbek’ de ‘gobek’. Herhalde baştaki sorumu da “neden her yerde sabun kopuğu var?” diye sormuşumdur!
Bu arada kızkardeşim Emine doğmuş! Bu dönemden aklımda kalan tek tük imgelerden biri de, anneannemlerin Kuşadası’ndaki yazlığındayken akşam eve bir bebek arabası içinde şişyanak, keltoş ve aşırı güleç haliyle dünyanın en şirin bebeğinin girdiği ve benim tamamen büyülenmiş olduğum! Böylece hayat boyu sahip olacağım en önemli arkadaş ve yoldaş diyebileceğim kişi gelmiş oldu. Emine’nin göbek (ya da ‘gobek’!) adını bana koydurmuşlar. Dedemin elindeki kırmızı ‘İsimler Sözlüğü’nden bana isimler okuduğunu ve benim ‘Gülçiçek’ ismini duyduğumda çok heyecanlandığımı hatırlıyorum. Zavallı Emine, uzun yıllar pek de takdir etmediği bu ismi ona verme hamlem yüzünden bana kızmıştır. (Daha sonra bunu stand-up komedi gösterilerinde kullandı; şakaları tahmin edebilirsiniz…). Sanırım 3 buçuk yaşındaki bir çocuğa kardeşine isim koyduracak kadar demokrat ve liberal olan anne-babama kızmak daha yerinde olur…
Ankara’daki kalışlarımızda oturmak için seçtiğimiz evler uzun süre Çankaya’nın Kavaklıdere semtinde oldu. Bu sefer Mesnevi Sokak’taydık. Yine o civarda olduğunu sandığım ünlü Tante Liz Anaokulu’na göndermişler beni. İsminden anlaşılacağı gibi, Almanca konuşan bir hanımın açtığı ve Ankara’daki yabancı çocukların gittiği bir yuva olsa gerek (Ekşi Sözlük bana cevabımı verdi: Avusturyalı bir hanımmış, Liz Sey..(*2)). Ancak ben sadece Çisem adlı bir kızın ismini hatırlıyorum, beslenme saatinde benim elmalarımı yediği için ameliyat edip midesinden çıkarmalarını istemiştim, o zamanki aklımla!
(*2: https://eksisozluk.com/liz-teyze-cocuk-yuvasi–478131?nr=true&rf=liz%20teyze%20cocuk%20yuvasi)
4: Karartma geceleri, karaçarşaflar ve kar beyazı: TEBRİZ, 1980-81 (1 yıl)
Üçüncü yurtdışı görev yerimiz, İran-Irak Savaşı yıllarının Tebriz’i olmuş. Hayal meyal hatırladıklarım arasında, akşamları zorunlu karartma yapıldığı için annemin evdeki normal perdenin yanında kara, kalın muşambaları da sımsıkı çekmesi gerektiğiydi.
Beş yaşına gelen bendenizi Annem-Babam okula gönderme denemesinde bulunmuşlar, ancak bu hamle başarısızlıkla (veya başarıyla??) sonuçlanmış. Ana okuluna gittiğimizde, kız ve oğlan çocuklarını ayrı ayrı oturtup kızların da başını kapattıklarını görünce ben çok rahatsız olmuş ve ağlamaya, bağırmaya başlamışım. Öğretmen karşısında mahçup olan Annem-Babam’a, ‘Şah Zamanı’ndan kalan daha ‘laik’ bir hayat görüşüne sahip olan öğretmen, “önemli değil, çocuğu zorlamayın” demiş. O öğretmeni hiç hatırlamasam da minnettarım diyebilirim. Bir başka benzer anı, sokakta yürürken yanından geçtiğimiz, annesinin yanında yürüyen ve benden üç-dört yaş büyük olacak çarşaflı bir kızın, güzel, ela, fakat kınama ve hiddet dolu gözleriyle fırlattığı bakıştı.. Bayağı ürpermiştim. Sanırım o kız adına üzülmüş, ve “iyi ki ben buralı değilim, onun yaşında böyle kapanmaya mecbur olmayacağım” diye aklımdan geçirmiştim..
Bunun dışında Tebriz’den çıkışları hatırlıyorum, iki adet araba yolculuğu, ikisinde de iki aile tıklım tıklım doldurmuşuz arabayı (veya birden fazla araba konvoyu muydu acaba..). İlki, tatil için Hazar Denizi’ne yapılan bir yolculuktu, kardan dolayı mahsur kaldık ve küçük bir kasabada gecelemek zorunda kaldık. Otel odasındaki yatak çarşaflarının çok kirli olduğunu hatırlıyorum (ya da bu Annemin şikayeti olup ben onu içselleştirmiş olabilirim). İkincisi ise Türkiye’ye temelli dönüşümüzdü, yolda Ağrı Dağı’nı geçmiştik, tepesi bir bulut tarafından kesikti. Aklımda üçgen şekilli olması gereken dağın trapezoid şeklinde kalması bende bir kafa karışıklığı ve yanlışlık hissi uyandırmıştı. Sonra o uzun araba yolculuğunun sonunda, sabahın köründe Annemin beni neşeyle uyandırıp “Ankara’ya geldik!!” diye müjdeleyişine, Sıhhiye Meydanı’ndaki dev geyik heykelinin (Sıhhiye Meydanı’ndaki Hitit Güneş Kursu Anıtı) eşlik ettiğini hatırlıyorum. Ankara’ya ait ilk anımın bu Güneş Heykeli olması hep hoşuma gitmiştir.
1: SUNUŞ: GEZGİN VE ÇİNTEMANİ
Abu Dabi’den İstanbul’a taşındıktan kısa süre sonra, 2014 yılında başladığım bir kitap yazma projem var.
Biraz otobiyografi, biraz deneme yazısı tarzında, ortaya karışık bir şey. Türkçe ve İngilizce eş zamanlı olarak ilerletiyordum. Yaklaşık 100’er sayfa yazmıştım. Ama aradan geçen on yıldan fazla süre içinde, çevrem de ben de değiştik, metin de biraz eskidi.
Şimdi yeniden ele almaya başladım bu projeyi. Paylaşmaya değer bulduğum bazı kısımları güncelleyip tamamlayayım dedim. Böylece karşınızdayım. Gezgin Çintemani’den sevgilerle…
“Gezgin”
“Anlatılmaz yaşanır” derler, ama yazmak da lazım oluyor… Yazmak, başka türlü anlam verilemeyecek durumlara anlam vermek, bir nevi kendi kendine terapi yapmak, malum.
Yıllarca – yani hayatımın büyük kısmı – şehirden şehire, ülkeden ülkeye, kültürden kültüre ve ruh halinden ruh haline savrulurken, yazdım, kendime notlar aldım.
Paylaşmak da yazmanın ikizi. Birilerine derdimizi anlatmak istiyoruz. O birisi, önce kendimiz oluyor, bazen sadece kendimiz. Sonra da, bazen, başkaları. Dünyaya, uzaya, fikirleri fırlatmak, “haydi rastgele!” diyerek.
Başkaları da yazdığımızı okumaktan keyif alabilir, özdeşleşebilir, faydalanabilir diye. Tarihe ufak da olsa özgün bir not düşmek için. Ya da başkalarının bizi beğenmesi ve anlamasını sağlamak arzusu ile paylaşırız. Günümüzün dijital teknoloji ve sosyal medya ortamında bunları tartışmaya bile gerek kalmadı… Tüm bilgi kirliliği ve aşırı dozuna rağmen, anlamlı şeyleri paylaşma durumumuz bakidir, insanız sonuçta.
Ben çok gezgin bir insanım. Bu her şeyden önce bir diplomat çocuğu olmamdan kaynaklandı. Diplomatik yolculuklar sonra yetişkin hayatımda da devam etti: lisansüstü eğitimi, iş için ‘expat’ olarak yurtdışında yaşam, memlekete kesin dönüş yaptıktan sonra da iş ve sosyal amaçlı yapılan düzenli yolculuklar. Ortaya çıkan, ‘uluslararası bir Türk’.
Gezgin Çintemani kitap denemesinde, diplomat çocuklarından birinin (veya ‘üçüncü kültür çocukları’ diye çevirebileceğimiz ‘third culture kid/ 3CK’lerin) durumunu tuhaf ve komik hikayeleriyle birlikte anlatmaya çalışıyorum.
Diplomat çocuklarının (İngilizce ‘şımarık çocuk’ kelimesinden türetilen ‘diplobrat’ de denirler) durumunu incelemeyi, ilk defa 1996 civarında, yani üniversite zamanı, bir proje olarak düşünmüştüm. Türkler bu konuda bir araştırma yapmış mı derken, Amerikalıların yaptığını öğrendim (tabi ki yapsa yapsa ilk onlar yapar!). Önce ABD Dışişleri Bakanlığı’nın bir araştırmasını (state.gov’da, linki kaybolmuş), sonra bir antropolog kadının (Ruth Hill Useem) çalışmalarını, sonra da 3CK’lerin kendilerinin yarattığı web portallerini buldum. (Useem’in deyimiyle, 3CK’in en öz tanımı şu: “ebeveynleri ile birlikte başka bir topluma giden çocuklar”.) Buralardaki bilgiler, dünyanın tüm ‘uluslararası çocukları’ için geçerli mi sorusuna, yerel kültürel koşullara göre biraz uyarlanması gerektiği için yüzde yüzde olamaz, ama mutlaka bazı benzer eğilimler oluyor diye yanıt veririm.
Bu hayatın benim için kişisel anlamını özetlemem gerekirse, öncelikle, anne-baba-kızkardeşim ve benim oluşturduğum çekirdek ailenin, çocukluk-gençlik yıllarında, birbirinden kopuk değişik yerlerde birer uzaylı gibi hissettiğimizde birbirimizden aldığımız destek ve dayanışma açısından çok önemli olduğunu söylemeliyim. Yaz tatillerinde geniş ailenin yanında geçen birkaç hafta ise, aksak da olsa “anayurdumuz” ile bağlarımızı sürdürmemizi mümkün kılıyordu.
Sürekli veya düzenli aralıklarla seyahat etmek, yer değiştirmek ve birçok farklı yerde yaşamak, hem müthiş bir hareketlilik ihtiyacı getiriyor, hem de yaşadığınız yerlerde kısa zamanda ‘yerleşmek’ ve ‘oralı olmak’ alışkanlığını ve becerilerini geliştiriyor. Bir nevi bukalemun oluyorsunuz. Uyum sağlamak = hayatta kalmak… Bir yandan da hayatı meydana getiren her anın önemli, değerli olduğunu anladığınız zaman, zor yerlerin geçip gitmesini beklemekten ziyade, hemen oranın tadını çıkarmaya bakmanız gerekiyor.
Daldan dala uçup, kısaca konmak, yine uçmak, uzaklara kaçmak… Bazen çok rahatlatıcı bir özgürlük, bazen de yaşamı ağırlaştıran bir yalnızlık ve kopukluk hissi. Bir nevi ‘ebedi turist’ ve gözlemci olmak.
Bu bizi diplomasi, kültür ve turizm alanlarında meslek edinmeye yatkın kılıyor olsa gerek. Mimarlık, planlama, coğrafya, kültür mirası alanlarında, yer, mekan ve yerküre ile ilişkimiz, sürekli varolan temalar veya alt-metinlerdir. Yerlere ve kültürlere biraz makro ölçekten analitik olarak bakmakla, yerler ve kültürler arası sıkışmışlık hissinizi dağıtma ve hayırlı işlere kanalize etme şansı da bulabiliyorsunuz, bir nebze.
Makro ölçekten bakmak demişken, farklı olaylar ve konular arasında bağlantı kurmak da biz hareketli tipler için zevkli ve doğal bir uğraş olsa gerek. Ben bir ‘genelci’(‘generalist’) olmayı bu yüzden seviyorum herhalde. Bu kitapta da, kendi meslek alanım olan şehir planlama ve kültürel miras koruma konusunu kişisel gözlem, sağduyu ve sezgilere dayanan yorumlarımla ele alıyorum.
“Çintemani”
Böylece kitap başlığının ‘gezgin’ bölümünü anladınız sanırım. ‘Çintemani’ kısmına gelecek olursak, beni uzun zamandır kendine çeken bu simgeyi, Osmanlı sanatı ile ilgili müze, sergi, hediyelik eşya mağazalarında birçoğumuzun görme şansı olduğunu tahmin ediyorum. Ancak ben onu 2001 yılında annemin-babamın evindeki bir yastığın deseninin kopyalayıp koluma dövme olarak yaptırmaya götürdüğümden beri daha da severim. Türk kültürüne özgü bir sanatsal motifi bedenime işleyip yanımda taşımak, belki benliğimize işlemiş kimliklerin bir simgesi olarak anlam buldu.
Çintemani deseninin anlamı, tarihi ve kültürel önemi ile ilgili yıllardır ufak ufak okuduklarımdan bildiklerim var, ama şimdi tekrar birkaç makaleye baktım (Bulut 2018, iznikmavicini.com, Paralı ve Mangır 2024, Wikipedia/cintamani gibi), sonra da ChatGPT’ye soruverdim, şöyle bir özet verdi (Yapay Zeka çağına girdik, neden olmasın, yararlanalım yani değil mi?)
“Çintemani deseni, Türk-İslam sanatında özellikle Osmanlı döneminde yaygınlaşmış, kökeni Orta Asya’ya dayanan kadim bir motiftir. Adı Sanskritçedeki “cintamani” (dilek taşı, uğurlu mücevher) kelimesinden gelir ve güç, kudret, mutluluk, koruma gibi anlamlar taşır. Desen, genellikle üç yuvarlak (üçlü inci veya benek) ile onların yanında ya da arasında yer alan iki dalgalı çizgiden (kaplan postu veya bulut motifi) oluşur. Osmanlı’da 15. yüzyıldan itibaren saray kaftanlarında, çinilerde, kitap süslemelerinde ve tekstilde kullanılmış; padişahın kudretini, bilgelik ve adaletini simgeleyen bir hükümdarlık alameti haline gelmiştir. Hem kozmik güçleri hem de dünyevi iktidarı yansıttığı için, Çintemani motifi “Osmanlı gücünün sembolü” olarak da kabul edilir.”
Çintemani’nin Doğudan gelip Anadolu’da Batılılaşması hikayesini, Türk sanatı bünyesinde bir kimlik olarak benimsemek, bana çok iyi geliyor. Ben de Batılı bir Doğuluyum; Dünya vatandaşı bir Türk’üm. Hem milliyetçi ve vatanperver, memleketsever, topluma duyarlı olma gayretlerim, hem de özgür, her yeri kapsayan, hem her yere ait olup hem de hiçbir yere ait olmayan bir yapım var. Böyle tanımlayalım. Biz, kendimizi nasıl tanımlarsak oyuz, öyle değil mi?
* * * *
2: ŞEHİRLER, HAYATLAR VE ANILAR BÖLÜM-2
BÖLÜM – 2
1: Pasaport’ta bir kelime: Cenevre, 1975-76 (yaklaşık 6 ay)
‘Cenevre’’, pasaportumda ve kimlik belgelerimde yazılı, büyülü bir kelime… Ancak pasaportumda yazması, İsviçre vatandaşı olduğum anlamına kesinlikle gelmiyor..! Hayat o zaman çok daha kolay olurdu herhalde. Babamın Dışişleri Bakanlığı’na girdikten sonra çıktığı ilk yurtdışı görevi Cenevre imiş. Ben orada doğduktan birkaç ay sonra yurda dönmüşüz.
Öte yandan, doğum yerimle ilgili 2014 yılında yaşadığım bir azizlik, geçenlerde İstanbul Doğalgaz Dağıtımından sorumlu İGDAŞ’ın internet sitesinde ‘çevrimiçi sözleşme’ yapmak istediğimde, ‘kayıt sayfasında girmemi istedikleri nüfus bilgileri arasında, nüfus cüzdanımda yazılı şekliyle ‘CENEVRE/İSVİÇRE’ yazmamı kabul etmemeri şeklindeydi. Türkçe karakterli-karaktersiz, boşluklu boşluksuz vb bir düzine varyasyonun deneyip de yine de uyarı mesajını aşamayıp teslim oldum ve bizzat merkezlerine gidip eski usul elden abonelik yaptırmam gerektiğini anladım. Sevgili İsviçre, bana bir vatandaşlık vermedin ama sayende Türkiye Cumhuriyeti bürokrasisi ile bu tip münasebetler içindeyim..!
2018 yılında bir iş toplantısı için ilk defa tekrar ziyaret ettim.. Güzel ve sevimli bir şehirdi, güzel vakit geçirdim, fakat bunun ötesinde fazla bir şey de ifade etmedi, itiraf etmeliyim. Anlaşılan o ki, sembolik ve soyut bir bağım var burasıyla. 2023 yılında Cenevre merkezli uluslararası bir kurumda bir pozisyona başvurmuştum, ve mülakatta Cenevre doğumlu olmamın merak uyandırdığını gösteren bir sohbet geçti. (İşe alınmadım!)
2: Aşçı, ailesi ve ben: Bangkok, 1976-78 (2 yıl)
Babamın ikinci yurtdışı görevi Merkeze (*1) dönüşünden kısa bir süre sonra olmuş. Şans eseri, Türkiye’nin yeni Bangkok Büyükelçisi o dönemde henüz atanmadığı için, misyonda görevli meslek memurlarından sıradaki en üst rütbeli olan (daha doğrusu orada mevcut tek meslek memuru!) babamın, ‘chargé d’affaires’ yani maslahatgüzar olması icap etmiş. Bu nedenle elçi rezidansının bulunduğu bahçeli evde yaşamışız.
Ben rezidansın aşçısının ailesiyle çok ‘takılırmışım’, ve onlarla birlikte hayatımda konuştuğum ilk dil olan Tayca’yı öğrenmişim. Annemin benimle iletişim kurması için azıcık Tayca öğrenmesi gerekmiş! Annemin dediği Türkçe şeyleri anlar, ama Tayca cevap verirmişim. Annem bir de sık sık yemek vaktinde neden pek aç olmadığımı merak etmiş, ve keşfetmiş ki ben meğer yemekleri aşçının ailesiyle yermişim. Bu dönemden aklımda kalan tek imaj, bir evin içinde (herhalde aşçının rezidans arazisi içindeki evi olacak) bir masanın üstünde oturuyor oluşum, loş bir oda ve etrafımda gülen insanlar var.. O dönemde çok çok acı yemekler de yermişim, Annemin Babamın yiyemediği.. Ayrıca bahçedeki küşük yılanlarla oynarmışım. Gerçi sonrasında ne Tayca bilgisi, ne acı yemek merakı ne de yılan sevgisi kaldı… Kalan bir şey varsa, o da sanırım Asya’nın temel gıdası olan pilava olan düşkünlüğümdür.
(*1: ‘Merkez’, anavatan Türkiye için diplomatların kullandığı bir terim.)
3: Türkçeyi Tay aksanıyla konuşmak: Ankara, 1978-80 (2 yıl)
Türkiye’ye dönüşümüz ailecek hatırlanan bir olaymış; uçaktan indiğimizde ben hayatımda ilk defa kar görüp “neden her yerde sabun köpüğü var?” diye sormuşum. Bunu da herhalde Türkçe sormuşum, çünkü anlatılana göre Türk topraklarına ayak bastığım an Tayca konuşmayı kesip Türkçe konuşmaya başlamışım. O da Taycaya sonsuza dek veda edişim olmuş. (Yan hikaye: Yıllar sonra, 1994’te, Berlin’de dil kursundan Taylandlı bir arkadaşımla yemeğe çıktığımızda bana tekrar birkaç Tayca kelime öğretmiş ve aksanımın çok iyi olduğunu söylemişti, ama o kadar… Sonra 2015’te, bir konferans için ilk kez Tayland’ı tekrar ziyaret etme fırsatım oldu; bu da benzer şekilde hem soyut bir şekilde nostaljik, hem de Tayland dil becerilerimi yeniden kazanma açısından oldukça verimsizdi (şaşırdık mı?!). Neyse, 1978 Ankara’sına geri dönelim.) Bilinçaltımın uyum sağlama adına yaptığı bu radikal numaraya rağmen, gelin görün ki Türkçe’yi Tayca aksanıyla konuşuyormuşum ilk zamanlarda. Mesela ‘ü’ ve ‘ö’ yokmuş Tayca’da, o yüzden ‘düğme’ ‘duğme’ olmuş, ‘göbek’ de ‘gobek’. Herhalde baştaki sorumu da “neden her yerde sabun kopuğu var?” diye sormuşumdur!
Bu arada kızkardeşim Emine doğmuş! Bu dönemden aklımda kalan tek tük imgelerden biri de, anneannemlerin Kuşadası’ndaki yazlığındayken akşam eve bir bebek arabası içinde şişyanak, keltoş ve aşırı güleç haliyle dünyanın en şirin bebeğinin girdiği ve benim tamamen büyülenmiş olduğum! Böylece hayat boyu sahip olacağım en önemli arkadaş ve yoldaş diyebileceğim kişi gelmiş oldu. Emine’nin göbek (ya da ‘gobek’!) adını bana koydurmuşlar. Dedemin elindeki kırmızı ‘İsimler Sözlüğü’nden bana isimler okuduğunu ve benim ‘Gülçiçek’ ismini duyduğumda çok heyecanlandığımı hatırlıyorum. Zavallı Emine, uzun yıllar pek de takdir etmediği bu ismi ona verme hamlem yüzünden bana kızmıştır. (Daha sonra bunu stand-up komedi gösterilerinde kullandı; şakaları tahmin edebilirsiniz…). Sanırım 3 buçuk yaşındaki bir çocuğa kardeşine isim koyduracak kadar demokrat ve liberal olan anne-babama kızmak daha yerinde olur…
Ankara’daki kalışlarımızda oturmak için seçtiğimiz evler uzun süre Çankaya’nın Kavaklıdere semtinde oldu. Bu sefer Mesnevi Sokak’taydık. Yine o civarda olduğunu sandığım ünlü Tante Liz Anaokulu’na göndermişler beni. İsminden anlaşılacağı gibi, Almanca konuşan bir hanımın açtığı ve Ankara’daki yabancı çocukların gittiği bir yuva olsa gerek (Ekşi Sözlük bana cevabımı verdi: Avusturyalı bir hanımmış, Liz Sey..(*2)). Ancak ben sadece Çisem adlı bir kızın ismini hatırlıyorum, beslenme saatinde benim elmalarımı yediği için ameliyat edip midesinden çıkarmalarını istemiştim, o zamanki aklımla!
(*2: https://eksisozluk.com/liz-teyze-cocuk-yuvasi–478131?nr=true&rf=liz%20teyze%20cocuk%20yuvasi)
4: Karartma geceleri, karaçarşaflar ve kar beyazı: TEBRİZ, 1980-81 (1 yıl)
Üçüncü yurtdışı görev yerimiz, İran-Irak Savaşı yıllarının Tebriz’i olmuş. Hayal meyal hatırladıklarım arasında, akşamları zorunlu karartma yapıldığı için annemin evdeki normal perdenin yanında kara, kalın muşambaları da sımsıkı çekmesi gerektiğiydi.
Beş yaşına gelen bendenizi Annem-Babam okula gönderme denemesinde bulunmuşlar, ancak bu hamle başarısızlıkla (veya başarıyla??) sonuçlanmış. Ana okuluna gittiğimizde, kız ve oğlan çocuklarını ayrı ayrı oturtup kızların da başını kapattıklarını görünce ben çok rahatsız olmuş ve ağlamaya, bağırmaya başlamışım. Öğretmen karşısında mahçup olan Annem-Babam’a, ‘Şah Zamanı’ndan kalan daha ‘laik’ bir hayat görüşüne sahip olan öğretmen, “önemli değil, çocuğu zorlamayın” demiş. O öğretmeni hiç hatırlamasam da minnettarım diyebilirim. Bir başka benzer anı, sokakta yürürken yanından geçtiğimiz, annesinin yanında yürüyen ve benden üç-dört yaş büyük olacak çarşaflı bir kızın, güzel, ela, fakat kınama ve hiddet dolu gözleriyle fırlattığı bakıştı.. Bayağı ürpermiştim. Sanırım o kız adına üzülmüş, ve “iyi ki ben buralı değilim, onun yaşında böyle kapanmaya mecbur olmayacağım” diye aklımdan geçirmiştim..
Bunun dışında Tebriz’den çıkışları hatırlıyorum, iki adet araba yolculuğu, ikisinde de iki aile tıklım tıklım doldurmuşuz arabayı (veya birden fazla araba konvoyu muydu acaba..). İlki, tatil için Hazar Denizi’ne yapılan bir yolculuktu, kardan dolayı mahsur kaldık ve küçük bir kasabada gecelemek zorunda kaldık. Otel odasındaki yatak çarşaflarının çok kirli olduğunu hatırlıyorum (ya da bu Annemin şikayeti olup ben onu içselleştirmiş olabilirim). İkincisi ise Türkiye’ye temelli dönüşümüzdü, yolda Ağrı Dağı’nı geçmiştik, tepesi bir bulut tarafından kesikti. Aklımda üçgen şekilli olması gereken dağın trapezoid şeklinde kalması bende bir kafa karışıklığı ve yanlışlık hissi uyandırmıştı. Sonra o uzun araba yolculuğunun sonunda, sabahın köründe Annemin beni neşeyle uyandırıp “Ankara’ya geldik!!” diye müjdeleyişine, Sıhhiye Meydanı’ndaki dev geyik heykelinin (Sıhhiye Meydanı’ndaki Hitit Güneş Kursu Anıtı) eşlik ettiğini hatırlıyorum. Ankara’ya ait ilk anımın bu Güneş Heykeli olması hep hoşuma gitmiştir.
1: SUNUŞ: GEZGİN VE ÇİNTEMANİ
Abu Dabi’den İstanbul’a taşındıktan kısa süre sonra, 2014 yılında başladığım bir kitap yazma projem var.
Biraz otobiyografi, biraz deneme yazısı tarzında, ortaya karışık bir şey. Türkçe ve İngilizce eş zamanlı olarak ilerletiyordum. Yaklaşık 100’er sayfa yazmıştım. Ama aradan geçen on yıldan fazla süre içinde, çevrem de ben de değiştik, metin de biraz eskidi.
Şimdi yeniden ele almaya başladım bu projeyi. Paylaşmaya değer bulduğum bazı kısımları güncelleyip tamamlayayım dedim. Böylece karşınızdayım. Gezgin Çintemani’den sevgilerle…
“Gezgin”
“Anlatılmaz yaşanır” derler, ama yazmak da lazım oluyor… Yazmak, başka türlü anlam verilemeyecek durumlara anlam vermek, bir nevi kendi kendine terapi yapmak, malum.
Yıllarca – yani hayatımın büyük kısmı – şehirden şehire, ülkeden ülkeye, kültürden kültüre ve ruh halinden ruh haline savrulurken, yazdım, kendime notlar aldım.
Paylaşmak da yazmanın ikizi. Birilerine derdimizi anlatmak istiyoruz. O birisi, önce kendimiz oluyor, bazen sadece kendimiz. Sonra da, bazen, başkaları. Dünyaya, uzaya, fikirleri fırlatmak, “haydi rastgele!” diyerek.
Başkaları da yazdığımızı okumaktan keyif alabilir, özdeşleşebilir, faydalanabilir diye. Tarihe ufak da olsa özgün bir not düşmek için. Ya da başkalarının bizi beğenmesi ve anlamasını sağlamak arzusu ile paylaşırız. Günümüzün dijital teknoloji ve sosyal medya ortamında bunları tartışmaya bile gerek kalmadı… Tüm bilgi kirliliği ve aşırı dozuna rağmen, anlamlı şeyleri paylaşma durumumuz bakidir, insanız sonuçta.
Ben çok gezgin bir insanım. Bu her şeyden önce bir diplomat çocuğu olmamdan kaynaklandı. Diplomatik yolculuklar sonra yetişkin hayatımda da devam etti: lisansüstü eğitimi, iş için ‘expat’ olarak yurtdışında yaşam, memlekete kesin dönüş yaptıktan sonra da iş ve sosyal amaçlı yapılan düzenli yolculuklar. Ortaya çıkan, ‘uluslararası bir Türk’.
Gezgin Çintemani kitap denemesinde, diplomat çocuklarından birinin (veya ‘üçüncü kültür çocukları’ diye çevirebileceğimiz ‘third culture kid/ 3CK’lerin) durumunu tuhaf ve komik hikayeleriyle birlikte anlatmaya çalışıyorum.
Diplomat çocuklarının (İngilizce ‘şımarık çocuk’ kelimesinden türetilen ‘diplobrat’ de denirler) durumunu incelemeyi, ilk defa 1996 civarında, yani üniversite zamanı, bir proje olarak düşünmüştüm. Türkler bu konuda bir araştırma yapmış mı derken, Amerikalıların yaptığını öğrendim (tabi ki yapsa yapsa ilk onlar yapar!). Önce ABD Dışişleri Bakanlığı’nın bir araştırmasını (state.gov’da, linki kaybolmuş), sonra bir antropolog kadının (Ruth Hill Useem) çalışmalarını, sonra da 3CK’lerin kendilerinin yarattığı web portallerini buldum. (Useem’in deyimiyle, 3CK’in en öz tanımı şu: “ebeveynleri ile birlikte başka bir topluma giden çocuklar”.) Buralardaki bilgiler, dünyanın tüm ‘uluslararası çocukları’ için geçerli mi sorusuna, yerel kültürel koşullara göre biraz uyarlanması gerektiği için yüzde yüzde olamaz, ama mutlaka bazı benzer eğilimler oluyor diye yanıt veririm.
Bu hayatın benim için kişisel anlamını özetlemem gerekirse, öncelikle, anne-baba-kızkardeşim ve benim oluşturduğum çekirdek ailenin, çocukluk-gençlik yıllarında, birbirinden kopuk değişik yerlerde birer uzaylı gibi hissettiğimizde birbirimizden aldığımız destek ve dayanışma açısından çok önemli olduğunu söylemeliyim. Yaz tatillerinde geniş ailenin yanında geçen birkaç hafta ise, aksak da olsa “anayurdumuz” ile bağlarımızı sürdürmemizi mümkün kılıyordu.
Sürekli veya düzenli aralıklarla seyahat etmek, yer değiştirmek ve birçok farklı yerde yaşamak, hem müthiş bir hareketlilik ihtiyacı getiriyor, hem de yaşadığınız yerlerde kısa zamanda ‘yerleşmek’ ve ‘oralı olmak’ alışkanlığını ve becerilerini geliştiriyor. Bir nevi bukalemun oluyorsunuz. Uyum sağlamak = hayatta kalmak… Bir yandan da hayatı meydana getiren her anın önemli, değerli olduğunu anladığınız zaman, zor yerlerin geçip gitmesini beklemekten ziyade, hemen oranın tadını çıkarmaya bakmanız gerekiyor.
Daldan dala uçup, kısaca konmak, yine uçmak, uzaklara kaçmak… Bazen çok rahatlatıcı bir özgürlük, bazen de yaşamı ağırlaştıran bir yalnızlık ve kopukluk hissi. Bir nevi ‘ebedi turist’ ve gözlemci olmak.
Bu bizi diplomasi, kültür ve turizm alanlarında meslek edinmeye yatkın kılıyor olsa gerek. Mimarlık, planlama, coğrafya, kültür mirası alanlarında, yer, mekan ve yerküre ile ilişkimiz, sürekli varolan temalar veya alt-metinlerdir. Yerlere ve kültürlere biraz makro ölçekten analitik olarak bakmakla, yerler ve kültürler arası sıkışmışlık hissinizi dağıtma ve hayırlı işlere kanalize etme şansı da bulabiliyorsunuz, bir nebze.
Makro ölçekten bakmak demişken, farklı olaylar ve konular arasında bağlantı kurmak da biz hareketli tipler için zevkli ve doğal bir uğraş olsa gerek. Ben bir ‘genelci’(‘generalist’) olmayı bu yüzden seviyorum herhalde. Bu kitapta da, kendi meslek alanım olan şehir planlama ve kültürel miras koruma konusunu kişisel gözlem, sağduyu ve sezgilere dayanan yorumlarımla ele alıyorum.
“Çintemani”
Böylece kitap başlığının ‘gezgin’ bölümünü anladınız sanırım. ‘Çintemani’ kısmına gelecek olursak, beni uzun zamandır kendine çeken bu simgeyi, Osmanlı sanatı ile ilgili müze, sergi, hediyelik eşya mağazalarında birçoğumuzun görme şansı olduğunu tahmin ediyorum. Ancak ben onu 2001 yılında annemin-babamın evindeki bir yastığın deseninin kopyalayıp koluma dövme olarak yaptırmaya götürdüğümden beri daha da severim. Türk kültürüne özgü bir sanatsal motifi bedenime işleyip yanımda taşımak, belki benliğimize işlemiş kimliklerin bir simgesi olarak anlam buldu.
Çintemani deseninin anlamı, tarihi ve kültürel önemi ile ilgili yıllardır ufak ufak okuduklarımdan bildiklerim var, ama şimdi tekrar birkaç makaleye baktım (Bulut 2018, iznikmavicini.com, Paralı ve Mangır 2024, Wikipedia/cintamani gibi), sonra da ChatGPT’ye soruverdim, şöyle bir özet verdi (Yapay Zeka çağına girdik, neden olmasın, yararlanalım yani değil mi?)
“Çintemani deseni, Türk-İslam sanatında özellikle Osmanlı döneminde yaygınlaşmış, kökeni Orta Asya’ya dayanan kadim bir motiftir. Adı Sanskritçedeki “cintamani” (dilek taşı, uğurlu mücevher) kelimesinden gelir ve güç, kudret, mutluluk, koruma gibi anlamlar taşır. Desen, genellikle üç yuvarlak (üçlü inci veya benek) ile onların yanında ya da arasında yer alan iki dalgalı çizgiden (kaplan postu veya bulut motifi) oluşur. Osmanlı’da 15. yüzyıldan itibaren saray kaftanlarında, çinilerde, kitap süslemelerinde ve tekstilde kullanılmış; padişahın kudretini, bilgelik ve adaletini simgeleyen bir hükümdarlık alameti haline gelmiştir. Hem kozmik güçleri hem de dünyevi iktidarı yansıttığı için, Çintemani motifi “Osmanlı gücünün sembolü” olarak da kabul edilir.”
Çintemani’nin Doğudan gelip Anadolu’da Batılılaşması hikayesini, Türk sanatı bünyesinde bir kimlik olarak benimsemek, bana çok iyi geliyor. Ben de Batılı bir Doğuluyum; Dünya vatandaşı bir Türk’üm. Hem milliyetçi ve vatanperver, memleketsever, topluma duyarlı olma gayretlerim, hem de özgür, her yeri kapsayan, hem her yere ait olup hem de hiçbir yere ait olmayan bir yapım var. Böyle tanımlayalım. Biz, kendimizi nasıl tanımlarsak oyuz, öyle değil mi?
* * * *